Aktualności arrow Misje i Kultury arrow Imiona afrykańskie i program życia              
Advertisement
sie 09 2007
Imiona afrykańskie i program życia PDF Drukuj Email
Dodał: Zdzisław Grad   
09.08.2007.

 


Cóż bardziej normalnego jak posiadanie imienia i nazwiska? Na Zachodzie nowo narodzonym automatycznie nadaje się nazwisko jednego albo obojga rodziców. W Afryce przy nadawaniu imion stosuje się inne kryteria, które odpowiadają innej logice. Imienia nie nadaje się przypadkowo: ono zawsze zawiera jakiś sens, program życia, okrzyk, który pragnie się wydać.

Nowoczesna Afryka w nadawaniu imion nadal zachowuje filozofię przodków, jakkolwiek obserwuje się wyraźną tendencję do stosowania systemu europejskiego. Nierzadko spotykamy w jednej rodzinie braci noszących całkowicie odmienne nazwiska.
Ja nazywam się Léon Ngoy Kalumba Umpungu i noszę nazwisko swojego dziadka. Nazwisko mojego brata brzmi: Bernard Monga Fuka Mayingo, gdyż narodził się dokładnie w tej samej chwili, kiedy umarł jeden z naszych wujków, i nasi rodzice nadali mu nazwisko tego zmarłego, które oznacza : "ten, który zaokrągla kanty". Jedna z moich sióstr nazywa się Wiwine Musoka Ntanda (Ntanda = stos krzaków, ziemia, ojczyzna), czyli "ta, która pali stosy".

Nadawanie "chrześcijańskich" imion chrzcielnych upowszechniło się dzięki chrześcijaństwu, zgodnie z praktyką bardziej lub mniej stosowaną przez wszystkich chrześcijan świata - a w Afryce jest to prawie warunkiem udzielenia chrztu. Natomiast przydomki, które dalej będziemy nazywać imionami, ponieważ w Afryce mają charakter bardziej osobisty niż rodzinny, zachowują wartości typowo afrykańskie, a raczej wartości każdej z niezliczonych grup etnicznych, które spotykamy w Afryce na południe od Sahary.

Ale, niestety, młodzi Afrykanie powoli tracą ten skarb.Jak wielka jest to strata, będziemy mogli zrozumieć w świetle zasadniczych elementów kultury Bantú ze środkowej Afryki. Kultura Bantú obejmuje cały obszar, na którym języki posiadają rdzeń tu, oznaczający istotę ludzką. W ten sposób na przykład w języku luba mówi się Muntu (l. mn. Bantu), podobnie w języku kikongo; w języku suahili mówi się mtu (l.mn. watu) itd. Wspaniałą rzeczą byłoby zbadanie filozofii tradycyjnych imion w każdej z grup etnicznych olbrzymiej Afryki.

Imię to osoba

Imię oznacza osobę, wyraża osobę, jest złączone z osobą. Kiedy mieszkaniec czarnej Afryki daje poznać swoje imię, w rzeczywistości mówi: "jestem taką a taką osobą w swojej tożsamości osobistej i społecznej, w roli lub funkcji, którą pełnię w rodzinie lub w społeczeństwie, w kierunku lub znaczeniu, jakie chciałbym nadać mojemu życiu, w sensie oczekiwań, jakie ma wobec mnie moja rodzina (społeczność), lub po prostu w tym, co sam chciałbym dać do zrozumienia innym". Pełne jego imię zawiera to wszystko. Praktycznie we wszystkich kulturach czarnej Afryki, kiedy dana osoba przedstawia się, nie mówi: "nazywam się...", lecz dosłownie: "moje imię oznacza..." lub "jestem....". Są to formuły, za pomocą których człowiek utożsamia się z noszonym imieniem.

Dlatego Afrykanin nosi wiele imion. Są to imiona otrzymane po urodzeniu czy inicjacji albo nabyte w ciągu życia. Mówiąc więc o jednym człowieku, możemy wymienić całą listę imion. W niektórych kulturach znaczenie danej osoby znajduje odzwierciedlenie w liczbie imion, które nosi, lub w ich dystyngowanej wymowie. Plemię Baluba z Katangi przy okazji niektórych ceremonii lubuje się w wysławianiu osób przez wyliczanie wszystkich ich imion oraz imion ich przodków.

Jest zrozumiałe, że wśród imion poufałych występują także imiona bardziej ezoteryczne, znane przede wszystkim krewnym i bliskim przyjaciołom. Jest to tak, jak gdyby wokół jednostki tworzyły się koncentryczne sfery i właśnie imiona dawały dostęp do nich i do samej głębi człowieka. Jedno z przysłów plemiona Baluba z Katangi mówi: "Będę chwalił jego osobę, będę przywoływał wszystkie jego imiona, a kiedy dostanę się do jego wnętrza, odmienię go" (Nsaka kumusasula, mutwele munda ka mutota). Przy pomocy imienia można przeniknąć do najbardziej ukrytych pokładów w człowieku, do jego najgłębszych sekretów, a ten, kto pozna jego najbardziej strzeżone imię, może również panować nad jego życiem.

Dlatego też niejednokrotnie szacunek dla kogoś wymaga, żeby nie wymieniać jego imienia lub przynajmniej imienia najbardziej ezoterycznego. Czasami imię wyraża stopień pokrewieństwa z daną osobą: ojciec, matka, babka, starsza siostra, starszy brat mają dodatkowe imię z tytułu pokrewieństwa.
Nieraz najmłodsi, nie będący krewnymi danej osoby stosują te imiona jako zwykłe wyrazy szacunku. Szefowie wiosek noszą imiona stanowiące nazwy danych miejscowości. Kiedy więc ludzie mówią: "Idę do Kayeye", oznacza to, że udają się do szefa miejscowości zwanej Kayeye.

Imiona każdej grupy etnicznej

Każda grupa etniczna posiada imię stosowane zwyczajowo. Żeby poznać czyjeś pochodzenie, wystarczy poznać tylko jego tradycyjne imię, jakkolwiek pokrewne plemiona mogą używać tych samych imion. U różnych plemion na południu i wschodzie Konga-Kinszasy spotykamy na przykład takie imiona, jak Umba, Nguz/Nguza, Muteba/Muteb/N'teba, Ngoy, Ilunga Kasongo, Kalala, Mutombo itd. Dla plemienia Baluba z Katangi typowe są takie imiona, jak Banza czy Nkulu; dla Baluba z Kasai i dla innych ludów z tego regionu - Tshamalenga i Tshibangu; wśród Bashi mamy Muhigirwa i Bashize; wśród Balemba używa się Mwelwa; Bambara nadają imię Coulibaly; Mayinka posługują się imionami Dembelé i Berté itp.

Z reguły imiona są nośnikami orędzia, które rodzina pragnie zachować lub przekazać innym. Imienia nie nadaje się przypadkowo: ono zawsze zawiera jakieś znaczenie, sens, program życia, hasło, okrzyk, który człowiek chce wydać. Przyjrzyjmy się paru przykładom.

U Baluba z Katangi: Mwadyavita: dowódca straży królewskiej (kieruje działaniami wojennymi); Twite: zastępca Mwadyavita (pełni także funkcję zwoływania ludzi na polowanie); Kilolo: osobistość danej miejscowości; Kamonyi: świadek; Dyese: szczęście, łaska, błogosławieństwo; Mulunda: przyjaciel, dobry kolega.

U plemienia Lunda mamy: Kat: ukochana; Tshivumb: przebudzony, zmartwychwstały.
W kręgu kulturowym Bakongo: Ntangu: czas; Mvula/Mbula: rok, deszcz; Nkisi: lekarstwo, fetysz; Lelo: dziś; Makambu: ofiara; Kombo: miotła, imię.
Niektóre imiona z obszaru języka suahili w Kongo to: Feza: bogactwo, pieniądze; Bahati: szczęście; Mawazo: myśli; Tabu: cierpienie; Mapendo: miłość; Nyota: gwiazda (Imiona te nadaje się najczęściej dziewczętom).

W plemieniu Kpele z Gwinei-Konakry: Tinameni (dziewczynka): jutro będą problemy; Teliba (chłopiec): sierota; Kpomo (chłopiec i dziewczynka): las; Kogna (chłopiec): samotny; Neema: człowiek pokoju; Nyepu: dziewczynka o małych oczach.
Wobec ludzi używa się także nazw zwierząt, co oznacza, że dane osoby mają pewne cechy tych zwierząt: Ntambo/Ntamb (lew), Nyoka (wąż); a wśród Baluba z Katangi Numbi (antylopa) i Kabeya (bawół).
Podobnie też nadaje się nazwy roślin z uwagi na ich piękno, siłę, ochronę. A więc N'kulu (krzewy o mocy chroniącej, sadzone wokół domów) , a u Baluba z Katangi Mutombo (pączek) i Malenge (rośliny wodne).

Jako imion używa się także nazw narzędzi pracy.
Chociaż na ogół z imion się nie żartuje, istnieją imiona mające na celu wywołanie wesołości lub podkreślenie komicznego charakteru danej osoby. Inne imiona natomiast sugerują mniej radosne widzenie danej osoby (na przykład Makilamabe w lingala oznacza pechowca). Tym tradycyjnym imionom nawet do wieku dojrzałego mogą towarzyszyć czułe wyrazy, które odnosi się do dzieci. Na przykład w Kongu-Kinszasie słyszymy takie imiona, jak Dudú, Totó, Nonó, Bebé, Papy... Ostatnio moda, zwłaszcza wśród młodzieży, bardziej sprzyja nadawaniu imion sławnych ludzi (muzyków, sportowców itd.).
Znaczenie imienia może dyktować określoną postawę wobec człowieka. Zwykle budzi ono szacunek, ale są imiona skłaniające do współczucia, roztropności i odrazy.

Imiona odnoszące się do Boga

Wiele imion odnosi się pośrednio lub bezpośrednio do Boga i do duchów. W języku kinyarruanda w Rwandzie lub języku kirundi w Burundi są to słowa z rdzeniem "imana" lub "mungu": Habyarimana (Bóg jest Tym, który rodzi), Bizimana lub Bizimungu (Bóg jest Tym, który wie), Abimana (ludziom Bożym niczego nie brakuje), Hitimana (Bóg jest Tym, który nadaje imię), albo Ihorizohe (Bóg mści się w milczeniu). U ludu Baluba z Katangi Nday-Kalonzo oznacza tego, kto przenosi orędzie między dworem Boga i dworem królewskim. Słowa Mukalayi i Kakudji odnoszą się do duchów opiekuńczych.
Wśród ludu Moore z Burkina Faso: Wendgeta (Bóg patrzy}, Wendyalgda (Bóg pomnaża), Wenmbee (Bóg istnieje). U ludu Bamileke w Kamerunie: Sijo (Bóg widzi), Sigom (Bóg przemówił).

Imiona cudzoziemskie

W wyniku kontaktów z innymi kulturami pojawiły się imiona nieafrykańskie. Przejście Portugalczyków przez imperium Kongo w XVI wieku (obecnie Kongo-Brazzaville, Angola i zachodnia część Konga-Kinszasy) pozostawiło ślady w imionach osobistych: Ndoluvwalu (Dom Álvaro), Ndonzwau (Dom Joăo), Ndofunsu (Dom Afonso), Ndontoni (Dom António). Ndondele (Dom André), Ndoadikiki (Dom Henrique), Ndombassi (Dom Sebastiăo), Ndolumingu lub Ndomingu (Dom Domingo).
Pojawienie się handlarzy niewolników w Afryce środkowej i wschodniej, a wraz z nimi religii muzułmańskiej, przyniosło imiona pochodzenia arabsko-muzułmańskiego, jak Mwarabu (Arab), Sadiki (wierzący, sprawiedliwy), Salumu (zdrowy) i inne, jak Ramazani, Amsini, Sumaili...

Wraz z chrześcijaństwem w kulturach afrykańskich przyjęło się wiele innych imion zachodnich. Stało się zwyczajem nadawanie obok imion pochodzenia zachodniego także imion świętych afrykańskich, jak męczenników z Ugandy (Karola Lwanga i jego towarzyszy) lub męczenników kongijskich (Anuarite, Bakanja), albo też sudańskiej Bakhity.
W niektórych krajach Afryki popierało się rozwój kultur rodzimych i zabraniało się przyjmowania imion pochodzenia nieafrykańskiego. Tak było w Kongu (dawnym Zairze, gdzie w latach 1972 -1991 nadawano imiona wyłącznie afrykańskie. Tę samą politykę stosowano w Czadzie.

Ortografia

Jak należy pisać imiona afrykańskie? W krajach, które przyjęły pismo arabskie, imiona zapisuje się literami arabskimi. W pozostałych krajach Afryki przyjęto litery łacińskie, a ortografia imion afrykańskich nosi ślady kultury zachodniej, która panowała w czasach kolonizacji. Językoznawcy afrykańscy domagają się ortografii, która by lepiej odpowiadała fonetyce plemion afrykańskich. Toteż preferuje się Kulibali zamiast Coulibaly, Kwaku zamiast Kouakou, Cibangu zamiast Tschibangu. Zaleca się nawet tworzenie samodzielnej transkrypcji dźwięków nie istniejących w językach europejskich.

Kryteria wyboru imienia

Istnieje wiele kryteriów wyboru imienia.
Przodkowie. Afrykanie nie uznają zmarłych jako takich i zachowują z nimi więź, jak gdyby żyli oni na tym świecie. Istnieje żywa więź między żywymi i zmarłymi. Owi zmarli są czczonymi przodkami. Kategorię przodków posiadają ci, którzy prowadzili życie przykładne; nie zaliczają się do nich złoczyńcy. Dla upamiętnienia swojego przodka dana rodzina nadaje jego imię któremuś z dzieci. Przez to wyraża się wiarę, że ten przodek nadal żyje. Oprócz wszystkich imion przodka dziecku wyznacza się rolę, jaką on pełnił za życia na ziemi.

Przyjaciele rodziny. Czasami jakiś człowiek należący do innego plemienia albo nawet rasy, nawiązuje więzy głębokiej przyjaźni z daną rodziną do tego stopnia, że uważany jest za jej członka. W takich wypadkach tę przyjaźń wyraża się przez nadanie nowo narodzonemu dziecku imienia "nowego brata", niezależnie od tego, czy jest on Afrykaninem, czy nie.

Imię rodziny, szczepu. U niektórych plemion jednostki noszą imię swojej rodziny lub szczepu. Albo imiona, które przypominają o ich pochodzeniu. W świecie plemion Bantú o tym pochodzeniu świadczą takie słowa, jak "wa", "Mwine/Mwene/Mwin", "Si", "I", "Bin" lub "di" - wstawiane między inne imiona. Na przykład, Ngoy wa Ilunga oznacza "Ngoy, syn Ilunga", Kapya Mwine Kinda oznacza "Kapya z rodu Kinda". O odwołaniu się do jakiejś rodziny świadczą takie słowa, jak "Loua", "Lama", "Haba" lub "Kolié".

Okoliczności narodzenia.

Imię dziecka może określać również sposób, w jaki przyszło ono na świat. Wśród ludów Baluba i większości plemion z Kasai i Katangi dziecko, które rodzi się z pępowiną obwiniętą wokół szyi, otrzymuje imię Mujinga; na ogół takim dzieciom przypisuje się charakter swawolny. Dziecko, które rodzi się z wyciągniętą ręką u ludu Baluba z Katangi będzie miało imię Mande lub Kulomba. Dziecko urodzone bez włosów u ludu Moore w Burkina Faso zostanie nazwane Zügbelle.
Rodzina może chcieć upamiętnić ważne wydarzenie lub okoliczność związaną z narodzeniem dziecka. W ten sposób w zachodniej Afryce frankofońskiej wiele dzieci nazywa się Marché (rynek), gdyż urodziło się w dniu targu, albo Chemin (droga), ponieważ matka urodziła je w podróży.

Para lub więcej bliźniaków. Każde plemię ma własne imiona dla urodzonych w czasie jednego porodu. U Baluba lub Basanga w Katandze pierwszy z bliźniaków nazywa się Kyungu, drugi - Kapya, a trzeci Kabange. U Baluba w Kasai mają oni odpowiednio imiona: Mbuyi, Kabanga i Katumwa.

U Batandu (Bakongo) otrzymują oni takie imiona, jak Nzuzi, Nsimba, Lukombo, N'Landu (dziewczynka) i Nsukula. Wśród plemienia Kinyarruanda bliźniacy zwą się Gakuru i Gato. U plemienia Dagara na Wybrzeżu Kości Słoniowej bliźniacy otrzymują kolejno imiona: Naab, Ziem i Kog. U plemienia Basonge na południowym wschodzie Konga-Kinszasy bliźniaków nazywa się Ngoy.

Czasami daje się także specjalne imię dziecku, które przyszło na świat po bliźniakach: u Baluba w Kasai - Muswamba, w Rwandzie - Cyiza, a w Czadzie - Kuto. Wiele plemion daje nowe imiona rodzicom dzieci bliźniaczych.
Według kolejności narodzin. Istnieją plemiona, które nadając imiona swoim dzieciom, stosują kryterium kolejności narodzin. Na przykład plemię Koniagui w Gwinei-Konakry nazywa swoich chłopców: 1. Sara; 2. M'Puna; 3. Tala; 4. Lona; 5. Ufalé; 6. Sené, zaś dziewczynki: 1. Nemote; 2. Gnena; 3. Afouna.
Plemię Baluba z Kasai pierwszej dziewczynce, która rodzi się po chłopcach, daje imię Ngalula, a chłopcu, który rodzi się po dziewczętach, Ngalamulume. Natomiast plemię Banande w Kongu-Kinszasie pierwszego chłopca nazywa się Kasereka.

Według dnia narodzin. Jako kryterium służy także dzień narodzin. Plemię Baulé na Wybrzeżu Kości Słoniowej nadaje imiona dzieciom według dni tygodnia, w których się urodzili. W wypadku chłopców mamy: poniedziałek - Kuasi; wtorek - Kuadio; środa - Konan; czwartek - Kuaku; piątek - Yao; sobota - Koffi; niedziela - Kuahyin. W wypadku dziewcząt mamy: poniedziałek - Akisi; wtorek - Adjua; środa - Amenan; czwartek - Ahu; piątek - Aya; sobota - Affué; niedziela - Amuen. Podobne kryterium stosuje się w grupach języka suahili podległych wpływowi muzułmańskiemu: Djumamosi (piątek), Djumapili (sobota), Djuma (niedziela)...

Opis cechy fizycznej.

Imię może uwzględniać przymioty fizyczne. Ndundu w lingala i u plemienia Bakongo oznacza "albinosa", podobnie jak Ngo'A Nsaka u Baluba. Mundele w lingala oraz Muzungu w suahili (które oznaczają "biały" lub "Europejczyk") nadawane są mulatom z powodu ich jaśniejszej skóry. Plemię Kpele z Gwinei-Konakry nazywa ich Moluba, jeśli chodzi o chłopców, i Kwelikolo, gdy chodzi o dziewczęta.
Nadanie imienia.
Kto nadaje imię i kiedy? Na ogół zaraz po urodzeniu albo po okresie obserwacji trwającym u niektórych plemion do dwóch lat. W tym czasie można określić charakter dziecka i wybrać dla niego odpowiednie imię..

Wśród ludu Baluba z Katangi nadanie imienia (w kilka tygodni po urodzeniu) oznacza również moment, kiedy można zabrać dziecko z domu rodzicielskiego i pokazać ludziom wioski. Plemię Batabwa z północnej Katangi czeka na tę chwilę cały rok. Do tego czasu dziecko nazywa się Kisile - "ten, który nie ma imienia".
Nadanie imienia należy do rodziców, wujków i ciotek. Zwykle towarzyszy temu ceremonia. Plemię Baluba z Katangi tłumaczy sny rodziców, zwłaszcza sny matki z okresu ciąży, aby nadać dziecku imię przodka, który w nie się wcielił. Często korzysta się z pomocy tradycyjnych kapłanów, żeby dziecko nazwać trafnie.
Wniosek: każda osoba jest niepowtarzalna.

Za imieniem stoi cała wizja życia i wszechświata.. Każde plemię, każda kultura posiada swoją wizję, chociaż nieraz występują w nich elementy wspólne. Powyżej chcieliśmy przedstawić nie wyczerpujące studium imion afrykańskich, ale proste wprowadzenie do tego wszechświata. Bogactwo każdej kultury wymaga zwrócenia na nią uwagi.

Jednym z wniosków, który można wyciągnąć z tego pobieżnego przeglądu, jest ten, że w Afryce imienia nie nadaje się w sposób przypadkowy. Określając człowieka, imię sytuuje Afrykanina w stosunku do rodziny, społeczeństwa, wszechświata i Boga.
Przez imię społeczność afrykańska wyraża przekonanie, że istota ludzka jest tajemnicą, którą stale należy odkrywać, i że każda osoba jest niepowtarzalna w świecie. W ten sposób odmówić Afrykaninowi imienia oznacza odciąć go od Boga, od wszechświata, od jego własnej osoby i od własnej kultury. Taki los spotkał czarnoskórych, którzy wyrwani ze swej ziemi przez handlarzy niewolników, utracili swe imiona i zostali sprzedani jako przedmioty do Europy i Ameryki. /Za http://www.kombonianie.org.pl/

Léon Ngoy Kalumba
 
Aktualności przez kanał RSS
Znajdź mnie na Facebook'u
Rozmaitości
Ciekawe strony
Galeria Zdjęć
Księga Gości
Audycje Radiowe
Zamów moje książki
Mapa Strony
Kontakt
Napisz do nas
Dzisiaj jest...
24 Lipca 2017
Poniedziałek
Imieniny obchodzą:
Antoni, Kinga,
Krystyna, Kunegunda,
Olga, Wojciecha
Do końca roku zostało 161 dni.